Als de doden blijven praten: AI, rouw en het digitale hiernamaals

Stel je voor dat de doden terugkeren. Niet als geest, niet als herinnering, maar als een antwoord in je chatvenster. Je typt: “Hoe gaat het met je?” En even later verschijnt er een bericht dat lijkt op de stem van iemand die allang is overleden. Dat is geen sciencefiction, het gebeurt nu al.

In de documentaire Eternal You van Hans Block en Moritz Riesewieck wordt een wereld zichtbaar waarin bedrijven kunstmatige intelligentie trainen met de digitale sporen van overleden mensen: e-mails, chatberichten, foto’s, video’s en audiomateriaal. Op basis van die gegevens ontstaat een systeem dat kan reageren zoals die persoon dat ooit deed. De doden spreken opnieuw, maar dan in de taal van data. Nabestaanden kunnen berichten sturen naar een chatbot die is opgebouwd uit het digitale leven van een overleden partner, vriend of familielid. Soms blijft het bij tekst. Soms krijgt de simulatie een gezicht via een avatar of een deepfake-video. In sommige projecten, zoals het VR-experiment Meeting You, kunnen mensen hun overleden dierbare zelfs ontmoeten in een virtuele ruimte. Daar ontstaat een vreemd soort aanwezigheid: niet helemaal herinnering, maar ook niet echt een levend persoon. Iets ertussenin.

Dat roept een fundamentele filosofische vraag op. Wat is zo’n digitale simulatie eigenlijk? Wat is de ontologische status van een AI-gegenereerde simulatie van een overleden mens? Het is duidelijk dat het geen persoon is. Het systeem denkt niet echt, voelt niets en heeft geen bewustzijn. Maar het is ook niet simpelweg een archief of een fotoalbum. Het reageert, spreekt terug en neemt deel aan een gesprek, op een manier die verdacht veel lijkt op die van de overledene. Daardoor ontstaat iets nieuws: een hybride entiteit die bestaat uit technologie, data, herinnering en menselijke interpretatie. In zekere zin lijkt het alsof de overledene voortleeft in een netwerk van algoritmen en opgeslagen fragmenten van zijn vroegere leven.

Dat idee raakt aan een diep menselijk verlangen. Al duizenden jaren zoeken mensen manieren om met de doden te blijven communiceren. Religies spreken over zielen, geesten en een hiernamaals. Rituelen, gebeden en voorouderverering houden de band met de overledenen levend. Wat AI nu doet, is dat oude verlangen vertalen naar technologie. Socioloog Sherry Turkle zegt in de documentaire dat deze systemen een vorm van transcendentie beloven. Technologie biedt hier iets dat lijkt op religie: de suggestie dat iemand na de dood toch nog aanwezig kan blijven. Een soort digitaal hiernamaals.

Tegelijkertijd roept dit ongemakkelijke vragen op. Als een algoritme de stem van een overledene kan imiteren, waar ligt dan de grens tussen herinnering en simulatie? Is zo’n digitale aanwezigheid een vorm van troost, of verandert ze onze relatie met de dood? Kan iemand digitaal eeuwig leven?

Misschien is het meest ontregelende inzicht wel dat deze systemen niet simpelweg de doden terugbrengen. Ze creëren iets nieuws. Geen mens, geen machine, maar een hybride verschijnsel dat alleen kan bestaan in een wereld vol data en algoritmen. De doden keren niet terug, maar ze verdwijnen ook niet helemaal. Ze veranderen van vorm. En misschien zegt dat ook iets over onszelf: over onze moeite om afscheid te nemen en over de eeuwenoude menselijke droom van een hiernamaals. Dit is pas het begin van een nieuwe relatie tussen technologie en de dood. In de komende jaren wil ik onderzoeken wat deze digitale aanwezigheid van overledenen betekent voor onze ideeën over mens-zijn, rouw en het hiernamaals.

En toen was het stil

Ook al horen wij niet zo veel in het nieuws over onze zuiderburen, toch gebeurt er daar heel wat.

Ik hoorde net van een vriendin dat op 4 kilometer van haar huis in Schuiferskapelle (Belgie) , een huis en de helft van een woonwijk is opgeblazen, door de vader van het gezin die in scheiding lag. Bij mijn vriendin op het erf staat een schooltje waarop de dochter van het gezin zat. Er zijn zo'n 200 huizen beschadigd en de schok was tot ver in de omgeving te voelen. Verder is er nog weinig bekend, als ik meer hoor hou ik jullie op de hoogte.


Ander nieuws: in Frankrijk hebben ze ook ontdekt dat je heel romantische ontmoetingen kunt hebben via internet. Daniel Anceneaux uit Marseille had al een tijdje contact met een mooi meisje via internet. Uiteindelijk moest er toch eens een echte ontmoeting van komen; de ontmoeting tussen Daniel en Juliette zou op het strand plaatsvinden. Toen hij aankwam zag hij het meisje al staan in haar roze topje en witte shorts. Toen zij zich omdraaide kreeg Daniel de schok van zijn leven....het was zijn eigen moeder!
Toen Daniel zijn chatvriendin om een foto vroeg, stuurde Nicole hem van een bloedmooi meisje die ze uit een mannentijdschrift haalde. ,,Het meisje op de foto was zo mooi, ik smeekte haar om met mij af te spreken. En ze zei ja. Ze wilde me per se ontmoeten, ze begon ook gevoelens te krijgen voor mij.”De chatnaam van zijn moeder was Sweet Juliette, hij zelf noemde zich The Prince of Pleasure. ,,De gesprekken waren nogal gevoelvol en flirterig, ja. Maar het meisje had een ongewoon gevoelige kant, daarom viel ik voor haar. Ze stuurde me gedichten en vertelde haar dromen. Het was allemaal nogal romantisch,” zegt Daniel. ,,Maar een pluspunt aan de hele zaak is dat ik mijn moeder van een heel andere kant heb leren kennen.”