Als de doden blijven praten: AI, rouw en het digitale hiernamaals

Stel je voor dat de doden terugkeren. Niet als geest, niet als herinnering, maar als een antwoord in je chatvenster. Je typt: “Hoe gaat het met je?” En even later verschijnt er een bericht dat lijkt op de stem van iemand die allang is overleden. Dat is geen sciencefiction, het gebeurt nu al.

In de documentaire Eternal You van Hans Block en Moritz Riesewieck wordt een wereld zichtbaar waarin bedrijven kunstmatige intelligentie trainen met de digitale sporen van overleden mensen: e-mails, chatberichten, foto’s, video’s en audiomateriaal. Op basis van die gegevens ontstaat een systeem dat kan reageren zoals die persoon dat ooit deed. De doden spreken opnieuw, maar dan in de taal van data. Nabestaanden kunnen berichten sturen naar een chatbot die is opgebouwd uit het digitale leven van een overleden partner, vriend of familielid. Soms blijft het bij tekst. Soms krijgt de simulatie een gezicht via een avatar of een deepfake-video. In sommige projecten, zoals het VR-experiment Meeting You, kunnen mensen hun overleden dierbare zelfs ontmoeten in een virtuele ruimte. Daar ontstaat een vreemd soort aanwezigheid: niet helemaal herinnering, maar ook niet echt een levend persoon. Iets ertussenin.

Dat roept een fundamentele filosofische vraag op. Wat is zo’n digitale simulatie eigenlijk? Wat is de ontologische status van een AI-gegenereerde simulatie van een overleden mens? Het is duidelijk dat het geen persoon is. Het systeem denkt niet echt, voelt niets en heeft geen bewustzijn. Maar het is ook niet simpelweg een archief of een fotoalbum. Het reageert, spreekt terug en neemt deel aan een gesprek, op een manier die verdacht veel lijkt op die van de overledene. Daardoor ontstaat iets nieuws: een hybride entiteit die bestaat uit technologie, data, herinnering en menselijke interpretatie. In zekere zin lijkt het alsof de overledene voortleeft in een netwerk van algoritmen en opgeslagen fragmenten van zijn vroegere leven.

Dat idee raakt aan een diep menselijk verlangen. Al duizenden jaren zoeken mensen manieren om met de doden te blijven communiceren. Religies spreken over zielen, geesten en een hiernamaals. Rituelen, gebeden en voorouderverering houden de band met de overledenen levend. Wat AI nu doet, is dat oude verlangen vertalen naar technologie. Socioloog Sherry Turkle zegt in de documentaire dat deze systemen een vorm van transcendentie beloven. Technologie biedt hier iets dat lijkt op religie: de suggestie dat iemand na de dood toch nog aanwezig kan blijven. Een soort digitaal hiernamaals.

Tegelijkertijd roept dit ongemakkelijke vragen op. Als een algoritme de stem van een overledene kan imiteren, waar ligt dan de grens tussen herinnering en simulatie? Is zo’n digitale aanwezigheid een vorm van troost, of verandert ze onze relatie met de dood? Kan iemand digitaal eeuwig leven?

Misschien is het meest ontregelende inzicht wel dat deze systemen niet simpelweg de doden terugbrengen. Ze creëren iets nieuws. Geen mens, geen machine, maar een hybride verschijnsel dat alleen kan bestaan in een wereld vol data en algoritmen. De doden keren niet terug, maar ze verdwijnen ook niet helemaal. Ze veranderen van vorm. En misschien zegt dat ook iets over onszelf: over onze moeite om afscheid te nemen en over de eeuwenoude menselijke droom van een hiernamaals. Dit is pas het begin van een nieuwe relatie tussen technologie en de dood. In de komende jaren wil ik onderzoeken wat deze digitale aanwezigheid van overledenen betekent voor onze ideeën over mens-zijn, rouw en het hiernamaals.

Preken zonder prompt: de paus tegen ChatGPT

Priesters mogen geen kunstmatige intelligentie gebruiken om hun preken te schrijven. Dat zei paus Leo XIV onlangs tegen een groep geestelijken in Rome. Volgens hem moet een preek voortkomen uit persoonlijk geloof. “Een echte homilie delen, betekent je geloof delen,” zei hij. En dat kan AI volgens hem niet.

Op het eerste gezicht klinkt dat logisch. Een algoritme kan veel, maar geloven hoort daar niet bij. Een chatbot kan teksten genereren over genade, zonde of verlossing, maar zelf een geloofsbeleving hebben is iets anders. Toch zit er iets grappigs in deze waarschuwing. Want stel je even de situatie voor. Een priester die op zaterdagavond denkt: morgen is het zondag, ik moet nog een preek. Hij opent zijn laptop en typt: “Schrijf een inspirerende homilie over barmhartigheid, 800 woorden, graag met een vleugje Augustinus.” Tien seconden later: klaar.

Het Vaticaan lijkt te vrezen dat dit de nieuwe realiteit wordt. De paus sprak zelfs van een “verleiding” die priesters moeten weerstaan. De hersenen moeten gebruikt worden, zei hij, anders verslappen ze, net als spieren die je niet traint.

Er zit natuurlijk wel een serieus punt achter deze waarschuwing. Volgens Leo XIV gaat het bij kunstmatige intelligentie uiteindelijk niet alleen om technologie, maar om iets veel fundamentelers: de manier waarop digitale systemen menselijke communicatie, creativiteit en zelfs identiteit veranderen. Als we niet goed nadenken over hoe we deze technologie gebruiken, waarschuwt hij, kan ze zelfs de pijlers van onze beschaving aantasten. Juist daarom, zo suggereert de paus, moet de preekstoel een plek blijven waar het woord nog uit een mens komt; uit geloof, ervaring en ontmoeting, niet uit een algoritme.

Terwijl de paus priesters oproept hun preken niet door kunstmatige intelligentie te laten schrijven, gebruiken ondertussen miljoenen mensen diezelfde technologie om hun e-mails, toespraken en teksten te formuleren. Precies op het moment dat AI overal in het dagelijks spreken binnendringt, wordt de preekstoel één van de laatste plekken waar het woord nog nadrukkelijk menselijk moet blijven.

Misschien moeten we het zo zien: AI kan best een preek schrijven. Maar geloven moet je nog steeds zelf doen. En daar heeft zelfs ChatGPT geen prompt voor.

Lees ook: Waarom Griekenland een Fuel Pass heeft en Nederland dure benzine.

Van visionair tot verdachte: het tragische lot van Alan Turing

Zonder Alan Turing geen computer, geen software en geen kunstmatige intelligentie. Alles wat vandaag vanzelfsprekend is in de digitale wereld, van algoritmes tot chatbots, rust op ideeën die hij bijna een eeuw geleden al formuleerde. En tegelijk is zijn levensverhaal tragisch en vol uitsluiting, met een nog triester einde.

Turing werd geboren op 23 juni 1912 in Londen. Al jong blonk hij uit in wiskunde en logica, maar sociaal was hij een buitenstaander. De dood van zijn jeugdvriend Christopher Morcom in 1930 had een grote invloed op hem en versterkte zijn interesse in vragen over denken, bewustzijn en natuurwetten (Hodges, 1983).

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte Turing in Bletchley Park aan het breken van de Duitse Enigma-codes. Hij speelde een sleutelrol bij de ontwikkeling van de Bombe, een machine die hielp om versleutelde berichten te ontcijferen. Historici gaan ervan uit dat dit werk de oorlog met een tot twee jaar heeft verkort en miljoenen levens heeft gered (Copeland, 2012).

Na de oorlog werkte Turing aan vroege computers zoals de Automatic Computing Engine en de Manchester Mark I, een van de eerste elektronische computers met een opgeslagen programma. In 1950 publiceerde hij Computing Machinery and Intelligence, waarin hij de beroemde vraag stelde: kunnen machines denken? Zijn voorstel, de Turingtest, is nog altijd het vertrekpunt voor discussies over AI en chatbots die menselijk taalgebruik nadoen (Turing, 1950).

In 1950 publiceerde hij Computing Machinery and Intelligence, waarin hij de beroemde vraag stelde: kunnen machines denken? Zijn voorstel, de Turingtest, is nog altijd het vertrekpunt voor discussies over AI. Moderne chatbots zoals ChatGPT werken weliswaar heel anders dan Turing zich voorstelde, via statistische berekeningen op enorme hoeveelheden tekst, maar bouwen voort op zijn fundamentele vraag: wanneer gedraagt een machine zich menselijk genoeg om intelligent genoemd te worden? (Turing, 1950).

In 1952 werd Turing veroordeeld, omdat hij homoseksueel was, in die tijd nog strafbaar in het Verenigd Koninkrijk. Hij kreeg de keuze tussen gevangenisstraf of chemische castratie en verloor zijn veiligheidsmachtiging. De hormonale behandeling had zware lichamelijke en psychische gevolgen. Op 7 juni 1954 werd hij dood aangetroffen in zijn huis in Wilmslow, waarschijnlijk door zelfmoord met cyanide (Hodges, 1983).

Pas veel later kwam eerherstel. In 2009 bood de Britse regering excuses aan, in 2013 kreeg hij postuum pardon en sinds 2021 siert zijn portret het Britse vijftigpondsbiljet. Inmiddels zijn er ook standbeelden van Alan Turing, onder meer in Manchester. En is zijn oude werkplek in Bletchley Park uitgegroeid tot een museum waar zijn rol in de geschiedenis van computers centraal staat. Wat ooit werd verzwegen, wordt nu zichtbaar herdacht.

Elke keer dat je een CAPTCHA invult of een gesprek voert met ChatGPT, werk je met ideeën die ooit begonnen bij een uitzonderlijk genie. We danken onze digitale wereld aan een denker die zijn eigen samenleving liever kwijt dan rijk was.

Bronnen: A.M. Turing, On Computable Numbers, 1936; A.M. Turing, Computing Machinery and Intelligence, 1950; A.M. Turing, The Chemical Basis of Morphogenesis, 1952; Andrew Hodges, Alan Turing: The Enigma, 1983; B.J. Copeland, Turing: Pioneer of the Information Age, 2012.

Seks en de kerk

Kerk grijpt naast domeinnaam sex.eu
EERSEL - De Volle Evangelie Gemeente Rehoboth in Eersel heeft een vergeefse poging gedaan om de domeinnaam sex.eu te bemachtigen. Uit gegevens van uitgever Eurid blijkt dat het kerkgenootschap de aanvraag een paar seconden te laat heeft ingediend.
De inschrijfperiode voor domeinen met de nieuwe Europese internetextensie begon woensdag om 11.00 uur stipt. Instanties en merknamen kregen in de eerste fase voorrang.
De kerk betaalde enkele honderden euro's om de term seks als merk te registreren, bevestigde bestuurslid C. Vermeulen maandag. Het was de bedoeling op het veelgevraagde domein uit te leggen "hoe geweldig seks is op de manier zoals God het heeft bedoeld", aldus Vermeulen.

Het genootschap wilde de domeinnaam binnenhalen 'om mensen te helpen'. De internetsite had, als het was gelukt, in de diverse talen van de Europese Unie verwijzingen bevat naar allerlei Europese christelijke hulpverleningsinstanties. Volgens Vermeulen zou de doelgroep worden gevormd door 'mensen die bijvoorbeeld een seksueel overdraagbare aandoening hebben, een pornoverslaving of van wie de relatie kapot is wegens seksproblemen'.

Seks hoe God het heeft bedoeld? Is dat dat je daarna niet rookt maar een appel eet, vervolgens uit het paradijs wordt gegooid en met veel pijn de twaalf stammen van Abraham er uit moet persen?
Ik vraag mij ook af hoe de kerkgangers aan problemen komen als seksueel overdraagbare aandoeningen, die komen niet vanzelf aangewaaid natuurlijk.

Het eerste wat je tegenkomt op de site van Rehoboth is dat er geen genezings dienst zal zijn op 1 januari! dat is blijkbaar niet mogelijk zonder sekssite. Wel is er elke 2e woensdag van de maand BBB-studie met Frank Ouweneel: Buik, borsten, billen?